Geological Methods in Mineral Exploration and Mining / Roger Marjoribanks

 

ERMENEK KÖMÜRLERİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ ve SOMA, TUNÇBİLEK, ELBİSTAN KÖMÜRLERİ İLE KARŞILAŞTIRMA

 

---

1️⃣ Jeolojik Konum ve Havza Özelliği

• Bölge: Karaman ili Ermenek ilçesi ve çevresi
• Tektonik birim: Toroslar’ın Orta Toroslar kesimi
• Havza tipi:
• Karasal, çek-ayır (pull-apart) / tektonik kontrollü intramontan havza
• Aktif faylanma ile gelişmiş kapalı–yarı kapalı gölsel sistemler

---

2️⃣ Stratigrafi (Kömür Taşıyan Birimler)

Ermenek kömürleri esas olarak:

🔹 Miyosen Yaşlı Karasal Tortullar içinde yer alır

Genel istif (alttan üste doğru):

1. Konglomera – kumtaşı
• Akarsu kökenli
• Havza tabanını oluşturur
2. Kiltaşı – silttaşı – marn
• Göl ortamı
• Kömür damarlarının ana taşıyıcısı
3. Linyit (kömür) damarları
• Bataklık–delta ortamı
• Sık sık kil ve marn ara katkılı
4. Üstte kireçtaşı / volkanoklastik seviyeler
• Göl evresinin kapanışı

---

3️⃣ Kömür Damarlarının Özellikleri

📌 Damar Yapısı

• Damar kalınlığı:
• Genellikle 0,5 – 3,0 m, yer yer daha kalın
• Devamlılık:
• Yanal yönde kesintili
• Faylanma nedeniyle bloklu yapı

📌 Kömür Türü

• Linyit – düşük dereceli taşkömürü geçişi
• Yer yer yarı bitümlü karaktere yaklaşan seviyeler rapor edilmiştir

---

4️⃣ Petrografik ve Kimyasal Özellikler

🔬 Petrografi

• Maseraller:
• Vitrinit baskın
• Liptinit yer yer belirgin
• İnertinit düşük–orta

⚗️ Kimyasal Özellikler (ortalama aralıklar)

• Alt ısıl değer:
  👉 ~3.500 – 5.000 kcal/kg
• Nem:
  👉 Orta
• Kül:
  👉 Orta–yüksek (kil/marn ara katkıları nedeniyle)
• Kükürt:
  👉 Genelde düşük–orta (0,5–2 %)

---

5️⃣ Oluşum Ortamı (Sedimantolojik Yorum)

• Bataklık–göl geçiş ortamı
• Sığ gölsel alanlarda:
• Yüksek bitkisel üretim
• Durgun, oksijence fakir koşullar
• Tektonik aktivite → hızlı çökelme
• Kömür ile kil/marn ardalanması sık görülür

---

6️⃣ Yayılım Alanları

Ermenek kömürleri:

• Ermenek merkez çevresi
• Kazancı – Güneyyurt – Pamuklu yöresi
• Ermenek Çayı ve yan kolları boyunca uzanan:
• Küçük, parçalı linyit sahaları şeklinde yayılım gösterir

Türkiye’nin Soma veya Afşin-Elbistan gibi geniş havzalarından farklı olarak yerel ve sınırlı rezervli sahalardır.

---

7️⃣ Madencilik Açısından Değerlendirme

Avantajlar

• Yüzeye yakın damarlar
• Yerel enerji kullanımı için uygun

Sınırlamalar

• Damar süreksizliği
• Faylanma ve jeoteknik sorunlar
• Yüksek kül nedeniyle termik santral ölçeğinde sınırlı kullanım

---

8️⃣ Kısa Özet

• 📍 Yaş: Miyosen
• 📍 Ortam: Karasal – gölsel – bataklık
• 📍 Kömür türü: Linyit (yer yer daha olgun)
• 📍 Yayılım: Ermenek ve yakın çevresi, parçalı sahalar
• 📍 Ekonomik ölçek: Yerel / sınırlı

---

İstersen:

• 📊 Ermenek kömürlerini Soma, Tunçbilek, Afşin ile karşılaştırmalı tablo,
• 🗺️ Şematik jeolojik kesit,
• 🔥 Ermenek kömürüyle küçük ölçekli termik santral uygunluk analizi
  hazırlayabilirim.

Ermenek kömürlerini Soma, Tunçbilek, Afşin ile karşılaştırmalı tablo

Aşağıda Ermenek – Soma – Tunçbilek – Afşin-Elbistan kömürleri için jeolojik, petrografik ve madencilik açısından karşılaştırmalı ve teknik bir tablo bulacaksınız. (Türkiye linyit havzaları için kabul gören literatür aralıkları esas alınmıştır.)

---

🔍 Karşılaştırmalı Kömür Özellikleri Tablosu

Özellik	Ermenek (Karaman)	Soma (Manisa)	Tunçbilek (Kütahya)	Afşin-Elbistan (K.Maraş)
Jeolojik yaş	Orta–Geç Miyosen	Orta–Geç Miyosen	Orta Miyosen	Geç Miyosen – Pliyosen
Havza tipi	Dar, tektonik kontrollü intramontan	Geniş, aktif çökmeli graben	Graben tipi	Çok geniş, sakin çökmeli gölsel havza
Oluşum ortamı	Göl–bataklık, tektonik etkili	Bataklık–delta–göl	Göl–bataklık	Sığ göl–bataklık (devasa turba alanı)
Kömür türü	Linyit – yer yer sub-bitümlü geçiş	Yüksek kaliteli linyit	Orta kaliteli linyit	Çok düşük kaliteli linyit
Damar kalınlığı (ortalama)	0,5 – 3 m (kesintili)	5 – 30 m	3 – 10 m	10 – 60 m
Damar sürekliliği	Düşük	Yüksek	Orta–yüksek	Çok yüksek
Rezerv büyüklüğü	Küçük – yerel	Orta–büyük	Orta	Çok büyük (Türkiye’nin en büyüğü)
Alt ısıl değer (kcal/kg)	3.500 – 5.000	4.500 – 6.000	3.500 – 4.500	1.000 – 1.500
Nem (%)	Orta	Orta	Orta–yüksek	Çok yüksek (%45–55)
Kül (%)	Orta–yüksek	Orta	Orta–yüksek	Yüksek
Kükürt (%)	0,5 – 2,0	0,8 – 1,5	1,0 – 2,5	0,7 – 1,2
Baskın maseral	Vitrinit	Vitrinit	Vitrinit	Vitrinit + huminit
Madencilik yöntemi	Yeraltı / küçük açık işletme	Yeraltı + açık ocak	Yeraltı + açık ocak	Açık ocak
Kullanım alanı	Yerel ısıtma, küçük santral	Termik santral (Soma A-B)	Termik santral	Büyük ölçekli termik santral
Jeoteknik risk	Yüksek (faylı, parçalı)	Orta	Orta	Düşük
Ekonomik ölçek	Yerel	Ulusal	Ulusal	Stratejik

---

🧭 Jeolojik Yorum (Özet Karşılaştırma)

🔹 Ermenek

• Tektonik olarak en karmaşık
• Damarlar ince ve süreksiz
• Kalite iyi ama rezerv küçük
• Yerel enerji kaynağı

🔹 Soma

• Türkiye’nin en dengeli linyiti
• Yüksek kalori + iyi süreklilik
• Yeraltı madenciliği açısından zor ama ekonomik

🔹 Tunçbilek

• Soma’ya göre daha düşük kalite
• Damarlar düzenli
• Uzun süredir işletilen klasik havza

🔹 Afşin-Elbistan

• Dünyanın en büyük linyit havzalarından biri
• Kalorisi çok düşük
• Ancak rezerv büyüklüğü sayesinde termik santral için vazgeçilmez

---

⚖️ Kısa Sonuç

• En kaliteli kömür: Soma
• En büyük rezerv: Afşin-Elbistan
• Jeolojik olarak en zor saha: Ermenek
• En dengeli işletilebilirlik: Soma – Tunçbilek
• Stratejik enerji havzası: Afşin-Elbistan

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Ermenek Havzası’nın Genel Jeolojik Özellikleri

A. Ilgar, T. Esirtgen, B. T. Bozkurt ve S. Demirkaya

MTA Dergisi (2020) 163: 51-81

Orta Toroslar’da Ermenek’in GB’sında yer alan ve KB-GD doğrultusunda uzanan Ermenek Havzası yaklaşık 42 km uzunluğa ve en geniş yerinde 17 km genişliğe sahiptir. Aladağ ve Bozkır birliklerine ait kayaçlar Ermenek Havzası’nın Oligosen öncesi temelini oluşturur. Havzanın açılması ve gelişimi başlıca KB-GD doğrultulu normal ve oblik faylar tarafından kontrol edilmiştir. Havza geometrisi ile havza taban topoğrafyası da bu fay sistemlerinin kontrolünde gelişmiştir.

Ermenek Havzası’nda temel kayaçları üzerinde yer alan ve altta gölsel karbonat kayaçları ile üzerine gelen gölsel kırıntılı kayaçlar Gedik vd. (1979), Demirtaşlı vd. (1986) ve Demirel (1989) tarafından Yenimahalle formasyonu adı altında tanımlanmış ve haritalanmıştır. Ancak alttaki karbonat kayaçlarının sahip olduğu litoloji özellikleri, yaşı, stratigrafik konumu ve üzerine gelen gölsel kırıntılı kayaçlar ile olan uyumsuz sınır ilişkisi bu karbonat kayaçlarının üstteki gölsel kırıntılı çökeller öncesinde oluştuğunu 58 ve deformasyon geçirdiğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla Yenimahalle formasyonu iki formasyona ayrılmış ve alttaki karbonat kayaçları Ilgar (2002) tarafından Pamuklu formasyonu adı altında tanımlanmıştır.

Ermenek Havzası’nın GB’sında sınırlı alanlarda yüzeylenen Pamuklu formasyonunun tip kesit yeri Pamuklu (Cenne) kömür sahasında Merkez Kömür İşletmesi eski kömür ocağı ve çevresidir. Formasyona ait diğer yüzeylemeler Asar Dağı B’sında ve Tepebaşı köyü G’inde yayılım göstermektedir.

Stratigrafik istifte temel kayaçları üzerinde uyumsuz olarak yer alan Pamuklu formasyonu Yenimahalle formasyonunun kırıntılı kayaçları tarafından açısal uyumsuzlukla üzerlenir.

Pamuklu formasyonu başlıca çakıltaşı, kumtaşı, çamurtaşı, kireçtaşı ve marn ardalanması ile kömürden oluşur. Pamuklu formasyonu temel kayaçları üzerinde birkaç metre kalınlıkta, polijenik kökenli ve matriks destekli, yarı yuvarlak yuvarlak çakıllı, açık kahve renkli çakıltaşları ile başlar. Çakıltaşları üzerinde birkaç metre kalınlığa ulaşan kahve-gri renkli kumtaşları yer alır. Düzlemsel tabakalı kumtaşları üste doğru çamurtaşı-marn ardalanmasına geçer. İstifte bu çamurtaşı seviyeleri arasında ve yanal devamında ekonomik olarak işletilebilen kömür çökelleri bulunur. Kömür oluşumları 3-6 m arasında değişen kalınlıklara sahiptir. Kömürlü zonlar arasında 40-50 cm kalınlıkta, ince tabakalı kireçtaşı-marn ardalanması yer alır. İstif üste doğru ince-kalın tabakalı, kirli beyaz, pembe, bej, krem renkli yer yer yaprak fosilleri içeren killi kireçtaşlarına geçer. Yaprak fosillerinin yanısıra Planorbis gibi tatlı su gastropodları da karbonat kayaçları içinde yer alır.

Ermenek Havzası’nın GB’sında paleoyükseltiler arasında dağınık olarak gözlenen Pamuklu formasyonu, çökelim sırasında ve sonrasında gelişen tektonizmadan önemli ölçüde etkilenmiştir.