Bir avuç gübre için: Azotun gölgesinde savaş

B. T. Yılmaz

Dünya Gazetesi, 10 Mart 2026


SEDİMANTER FOSFAT YATAKLARI

Sedimanter Fosfat yataklarının oluşumunun esası, kayaçlarda bulunan fosfor minerallerinin, fosforik asit, kalsiyum fosfat ve fosfat kompleksleri şeklinde çözeltiye geçmesidir. Çözeltiye geçen fosforun bir kısmı tortullaşma yörelerine taşınırken, bir kısmında bitkilerin dolayısıyla da canlıların bünyesine girer. Bu canlıların ölmesiyle fosfor tekrar toprağa karışır ve çevirim tamamlanır. Dolayısıyla fosfor iki önemli kaynaktan sağlanır, bunlar:

a- Karasal aşınma
b- Çanlılar

Bu kaynaklardan gelen fosforun oluşturduğu fosfat yataklarını ikiye ayırabiliriz:

1- Birincil fosfat yatakları
a- Denizel fosfat yatakları
b- Guanolar
2- İkincil fosfat yatakları

1-Birincil fosfat yatakları

1 a-denizel fosfat yatakları: 

Karasal aşınma ve canlıların kemik ve iskeletlerinden ayrışan fosfatın, düşük sıcaklık, düşük pH, indirgen koşullar ve bakteri etkinliğinin az olduğu bir ortamda, kireçtaşlarının çökelmesinden sonra, sudaki derişimi artar ve fosfat, yumru veya oolit şeklinde taneler yada kriptokristalin yığın biçiminde çökelir.

Bu koşullarda ve ortamlarda çökelen başlıca fosfat mineralleri:


1-Apatit Grubu Mineraller:

-Klor apatit (Ca5 (PO4)3 Cl)
-Flor apatit (Ca5 (PO4)3 F)
-Karbonat apatit (Ca5 (PO4, CO3, OH)3 (F,OH))
-Hidroksil apatit (Ca5 (PO4)3 OH)

2-Kollofonit (3Ca3 (PO4) 2. nCa(CO3, F, O) m .H2O)


3-Dahlit (Ca6 (PO4)4 CaCO3 1/2H2O)

1-2 mm den 5-6 cm arasında değişen boyutlardaki fosfat yumruları veya oolitler' in çekirdekleri, kemik, kum vb. Sert malzemelerdir. Yani fosfor bu sert malzemeye tutunarak büyür. Yumrular veya oolitler genellikle bağımsız taneler halinde değil, kireç çimento ile birbirine tutturulmuş topluluklar halinde bulunurlar.

1b- Guanolar: Denizel kuşların, deniz hayvanları ve yarasaların dışkı ve iskeletlerinin adaların üzerinde 3 ila 7 m kalınlıklarda oluşturdukları örtülerin zamanla sertleşmesiyle oluşan fosfat yataklara guan denir. Bu tür oluşumlar Hint Okyanusunda- Chrismas, Peru'nun batı kıyısındaki adalarda ve Karaibler'de Narassa adalarında tanımlanmıştır.


Denizel fosfat yataklarının dünyada bulunduğu başlıca yerler: ABD, Fas, Tunus, Cezayir, Mısır, Ürdün, İsrail, Rusya, Türkiye 'dir (en önemli yatağı Mardin-Mazıdağ’da bulunur).

2-İkincil Fosfat yatakları

Guanaların ve kalkerlerin içindeki fosfatın yağışlar ve bakteri etkinliği ile çözünerek taşınıp yeniden çökelip, çimentolanmasıyla oluşan yataklardır. Bu şekilde birincil yataklardan daha zengin fosfat yatakları oluşabilmektedir. Ayrıca çok özel koşullarda kırıntı halde taşınan fosfat, yakın mesafelerde birikebilir. Örneğin, ABD’deki fosfat yatakları bu şekilde oluşmuştur.

Türkiye'nin Önemli Fosfat Yatakları

1-Mardin- Mazıdağ
2-Adıyaman-Çelikhan,
3-Hatay-Yayladağ
4-Bitlis- Besni ve Genç
5-Urfa-Bozova
6-Gaziantep-Kilis
7-Adana-Feke
8-Bingöl

Bu yatakların en önemlileri Mardin-Mazıdağ Fosfat yataklarıdır. Mazıdağ fosfat yatakların, Kretase yaşlı kalkerler içinde ara katmanlar halinde bulunur. Fosfat içeren kireçtaşı birimi, Silüriyen-Ordovisyen yaşlı şeyl ve kumtaşları üzerinde uyumsuzlukla oturur. Deniz tabanının zaman zaman alçalıp yükselmesine bağlı olarak ortamın P2O5 derişimi ve pH'ının değişmesi çeşitli seviyelerde fosfat çökelmesine neden olmuştur. Yataktaki P2O5 tenörü %7-%32 arasında değişir. Rezerv @ 375 Mt Başlıca fosfat mineralleri kollofonit, dahlit, florapatit, Gang mineralleri ise kuvars, çört ve galen' dir. Gaziantep-Kilis yöresi fosfat yatakları ise Kretase yaşlı kalkerler ile Üst Kretase yaşlı marnlar içinde yer alır. Yatakta, deri denizel sedimanlar içinde oluşan ve K(potassyum) açısından zengin bir mika olan Glaukonitik fosfat ve bitümlü fosfatik kalkerler önemli cevher mineralleridir. Yatağın tenörü %6-%18 P2O5 arasında değişir. Bu yatağın fosfat cevherleri, nitrik asit (HNO3) içinde kolayca çözünmesi ve K2O içeriğinin yüksek olması (%6 K), cevherin doğrudan kombine gübre olarak kullanılmasına izin vermektedir. Yatağın rezervine yönelik bilgi yok. Türkiye'deki diğer fosfat yataklarının P2O5 oranları düşük ve rezervleri küçüktür.


Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Geological Methods in Mineral Exploration and Mining / Roger Marjoribanks

Resim
Geological Methods in Mineral Exploration and Mining Roger Marjoribanks Second Edition This book is written as a practical field manual to be used by geologists engaged in mineral exploration. It is also hoped that it will serve as a text and reference for students in Applied Geology courses of universities and colleges. The book aims to outline some of the practical skills that turn the graduate geologist into an explorationist. It is intended as a practical “how to” book, rather than as a text on geological or ore deposit theory. YAYINA ULAŞMAK İÇİN: (1) https://link.springer.com/content/pdf/bfm:978-3-540-74375-0/1?pdf=chapter%20toc
Devamı

Baz metal yataklarının uzaktan algılama ile belirlenmesine bir örnek: Hakkari güneyi…

Resim
Baz metal yataklarının uzaktan algılama ile belirlenmesine bir örnek: Hakkari güneyi… H. A. Baran Ülkemizin önemli metalojenik kuşaklarından birinde yer alan bölge baz metaller açısından potansiyeli yüksek alanlar arasında yer almaktadır. İnceleme alanı ve çevresinde hali hazırda keşfedilmiş ve/veya işletilen 20 adet maden yatağı mevcuttur. Bunlardan 5 tanesi endüstriyel hammadde ocağı (mermer), 15 tanesi (10 Pb-Zn, 2 Cu, 3 Cr) ise metalik maden yataklarıdır. Uzaktan algılama ile maden aramada yaygın olarak kullanılan tekniklerden birisi de alterasyon tespitidir. Çalışma alanındaki madenler uzaktan algılama çalışmalarında yüksek başarı oranı ile tespit edilebilen demir veya demirli mineral içermektedir. Landsat 8 uydu görüntüsü üzerinde uzaktan algılama teknikleri (band oranlaması, kontrast germesi, renkli kompozit görüntü oluşturma) kullanılarak Hakkâri’de hali hazırda mevcut veya işletilen maden yataklarının konumları başarılı bir şekilde belirlenerek, 2 yeni potansiyel sahanın tesp...
Devamı

Çatalçam (Soma-Manisa) Au-Pb-Zn-Cu cevherleşmesinin jeolojik, mineralojikpetrografik ve sıvı kapanım özellikleri

Resim
Çatalçam (Soma-Manisa) Au-Pb-Zn-Cu cevherleşmesinin jeolojik, mineralojikpetrografik ve sıvı kapanım özellikleri Ramazan SARI, Şahset KÜÇÜKEFE, Gülcan BOZKAYA, Ömer BOZKAYA, Fatih BADEMLER, Zehra DEVECİ ARAL, Elif Dilek BAYRAKÇIOĞLU, Cahit DÖNMEZ ve Serkan ÖZKÜMÜŞ İnceleme alanı, Biga yarımadasının güneydoğusunda yer almaktadır. Arazide, sondaj ve laboratuvar çalışmalarıyla bölgede daha önce tanımlanmamış, Alt Miyosen ve öncesi birimleri kesen ve Au, Pb, Zn ve Cu anomalileri içeren diyorit porfir sokulumunun varlığı belirlenmiştir. Porfiri kütle ve sokulduğu çevre kayalar içinde birbirini kesen ve/veya iç içe geçmiş potasik, piropilitik, fillik ve arjilik alterasyon zonları gelişmiştir. Diyorit porfir ve yan kayada nabit altın, gümüş, pirit, kalkopirit, sfalerit ve galen içeren damar-damarcıklar gelişmiştir. Damar-damarcıklar derinlerde ondülasyonlu kuvars, orta ve üst seviyelerde masif kuvars, kalsit, dolomit ve barit dolguludur. Sfalerit, kuvars ve baritlerde yapılan sıvı kapanı...
Devamı

ALACAKAYA (ELAZIĞ) MERMERİNDE GULEMAN OFİYOLİTİNİN MUCİZESİ

Resim
Elazığ ili Alacakaya (Guleman) ilçesinde bulunan ve “Elazığ Vişnesi” olarak adlandırılan mermerin ünü ülkemiz sınırlarını aşmıştır. Literatürde “Rosso Levanto” olarak bilinen volkano sedimanter tektonik breş bölgede mermer olarak üretilmektedir. 1980’li yıllarda başlayan bir serüvenin ürünü olan Rosso Levanto günümüzde dünyanın en önemli yapılarında karşımıza çıkmaktadır. Elazığ vişnesi olarak bilinen breşik mermerler, Alp-Himalaya Orojenezine bağlı olarak oluşan ve Hatay, Adana, Elazığ, Ağrı doğrultusunda uzanıp İran’da son bulan kuşak içerisinde yer almaktadır. En iyi breşik mermerlerin oluştuğu yer Alacakaya (Guleman, Elazığ) bölgesidir. Guleman yöresinde yüzeyleyn ultramafik-mafik kayaçlar, tektonik dilimlenmeyle parçalanmış eksik dizi bir ofiyolit topluluğu olarak tanımlanmış ve “Guleman Ofiyoliti” olarak adlanmıştır (Özkan, 1982). Guleman (Alacakaya-Elazığ) bölgesini oluşturan litolojik birimler yaşlıdan gence doğru; Paleozoyik yaşlı Bitlis Metamorfitleri, Üst Kretase yaşlı ...
Devamı

Tectonic Triggers for Postsubduction Magmatic-Hydrothermal Gold Metallogeny in the Late Cenozoic Anatolian Metallogenic Trend, Türkiye

Resim
  Tectonic Triggers for Postsubduction Magmatic-Hydrothermal Gold Metallogeny in the Late Cenozoic Anatolian Metallogenic Trend, Türkiye Fabien Rabayrol, Craig J.R. Hart, and Robert A. Creaser   The newly defined, 1,500-km-long, late Cenozoic Anatolian metallogenic trend of Turkey is the central segment of the western Tethyan metallogenic belt and formed after the closure of the southern Neotethys Ocean. Mineral deposit discoveries along this trend show that the Oligocene to Miocene igneous units are highly prospective for gold-rich porphyry- and epithermal-style mineralization (~27 Moz) but that copper endowment is poor. However, the temporal and spatial constraints on late Cenozoic gold districts and isolated prospects and their tectonic affinity are poorly known, despite recent efforts. We herein provide new U-Pb and Re-Os age data and field observations from Miocene gold prospects and deposits throughout the Anatolian trend, which we interpret together with previousl...
Devamı