Türkiye Tetis'inde ​​epizodik porfir Cu (-Mo-Au) oluşumu ve ilişkili magmatik evrim

I.Kuscu et al.





Epizodik porfir Cu-(Mo-Au) oluşumu, magmatik-hidrotermal sistemlerde bakır (Cu), molibden (Mo) ve altın (Au) mineralizasyonunun tek bir sürekli süreçte değil, farklı zamanlarda tekrarlanan magmatik sokulumlar, akışkan salımları ve hidrotermal olaylar sonucunda gelişmesidir.

Türkiye, Alpler'den Güneydoğu Avrupa, İran ve Pakistan'a uzanan ve Himalayalar bölgesinden Endonezya'ya kadar ulaşan NeoTetis orojenik kuşağının bir parçasıdır. Doğu Akdeniz'de, Afrika ve Avrasya levhalarının sınırında yer almaktadır.

Pontidler'de yaygın olan Geç Kretase porfir sistemleri, Sırbistan ve Bulgaristan'daki dünya standartlarında bakır yataklarını da içeren ve doğuya doğru Gürcistan, Ermenistan ve İran'ın Kafkasya bölgesine uzanan bir porfir bakır yatakları kuşağının bir bölümünü oluşturmaktadır. Pontidler, Batı Anadolu bölgesi ve Güneydoğu Anadolu orojenik kuşağındaki Erken-Geç Eosen porfir sistemleri, Balkanlar'a uzanmayan kümeler oluşturmaktadır. Oligosen ve Miyosen porfir sistemleri, Balkanlar ve İran'daki komşu ülkelerde yaygındır, ancak Türkiye'nin Batı Anadolu bölgesinde yalnızca bilinmektedir. Genel olarak, porfir bakır sistemlerinin dağılımı, dalma, kıtasal blokların çarpışması, küçük okyanus havzalarının kapanması ve magmatik aktivitenin hızla değişen eksenlerini içeren karmaşık levha etkileşimlerini yansıtmaktadır.

 

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0169136818304955


Epizodik Porfir Cu (-Mo-Au) yatakları ve oluşum mekanizması

Epizodik porfir Cu-(Mo-Au) oluşumu, magmatik-hidrotermal sistemlerde bakır (Cu), molibden (Mo) ve altın (Au) mineralizasyonunun tek bir sürekli süreçte değil, farklı zamanlarda tekrarlanan magmatik sokulumlar, akışkan salımları ve hidrotermal olaylar sonucunda gelişmesidir.

Buradaki epizodik (episodic) kavramı, mineralizasyonun jeolojik zaman içerisinde birden fazla evrede gerçekleşmesini ifade eder.

Bu sistemler, özellikle büyük ölçekli ve ekonomik porfir bakır yataklarının oluşumunda önemlidir.


1. Oluşumun temel jeolojik mekanizması

Oluşum genel olarak beş ana aşamada gerçekleşir:

  1. Magma oluşumu ve yükselmesi: Genellikle dalma-batma zonlarında gelişen, su ve uçucu bileşenler bakımından zengin kalk-alkalen magmalar üst kabuğa yükselir.

  2. Magmatik sokulumlar: Kuvars diyorit, granodiyorit, tonalit ve monzonit gibi intrüzif kayaçlar gelişir. Birden fazla sokulum evresi görülebilir.

  3. Akışkan ayrılması: Magma kristalleşirken H₂O, Cl, S ve metal içeren hidrotermal akışkanlar ayrılır.

  4. Hidrotermal mineralizasyon: Basınç ve sıcaklık değişimleri, kaynama, akışkan karışımı ve kimyasal reaksiyonlar sonucunda Cu-Mo-Au mineralleri çökelir.

  5. Tekrarlanan mineralizasyon: Yeni magma enjeksiyonları ve akışkan salımları önceki damar sistemlerini kesebilir, yeniden açabilir ve zenginleştirebilir.


2. Türkiye'de tanımlanan dört metalojenik epizot

Sorunuzla doğrudan ilişkili, önemli bir bilimsel çalışma bulunmaktadır:

Kuşcu, İ., Tosdal, R.M. ve Gençalioglu-Kuşcu, G. (2019)

Episodic porphyry Cu (-Mo-Au) formation and associated magmatic evolution in Turkish Tethyan collage.

Dergi: Ore Geology Reviews, 107, 119–154.

Makalenin DOI ve yayın sayfası.

Bu çalışmada Türkiye'nin Tetis tektonik kuşağında dört ayrı porfir mineralizasyon dönemi tanımlanmıştır.

Metalojenik epizot

Yaş

Başlıca bölge

1. Geç Kretase

88–76 milyon yıl

Pontidler ve Orta Anadolu Kristalen Kompleksi

2. Paleosen–Eosen

58–39,5 milyon yıl

Pontidler, Batı Anadolu, Güneydoğu Anadolu

3. Oligosen–Erken Miyosen

30–18 milyon yıl

Özellikle Batı Anadolu

4. Orta–Geç Miyosen

16–8 milyon yıl

Batı Anadolu

Çalışmanın önemli sonuçlarından biri, Türkiye'de porfir Cu-Mo sistemlerinin kuzeyden güneye doğru gençleşme eğilimi göstermesidir.

Ayrıca Geç Kretase dönemindeki sistemlerin daha çok Cu-Mo karakterli olduğu, daha genç sistemlerde ise Au zenginleşmesinin belirginleştiği ifade edilmektedir.


3. Mineralojik ve alterasyon özellikleri

Alterasyon zonu

Başlıca mineraller

Potasik

K-feldispat, biyotit, kuvars

Fillik

Kuvars, serisit, pirit

Arjilik

Kil mineralleri, kaolinit, illit

Propilitik

Klorit, epidot, kalsit

Başlıca cevher mineralleri:

  • Kalkopirit (Cu)

  • Bornit (Cu-Au)

  • Molibdenit (Mo)

  • Pirit (FeS₂)

  • Yer yer kalkozin ve kovellin (ikincil Cu)

Özellikle kuvars damarları, stokvork dokusu, sülfürlü damarların birbirini kesmesi ve alterasyon zonlarının tekrarlanması epizodik gelişimin araştırılmasında önemlidir.


4. Aramacılık açısından epizodik oluşumun önemi

Epizodik mineralizasyon, arama çalışmalarında şu göstergeler üzerinden araştırılabilir:

  1. Birbirini kesen farklı yaşlardaki porfirik intrüzyonlar.

  2. Farklı mineralojik özellik gösteren kuvars-sülfür damarları.

  3. Birden fazla hidrotermal alterasyon evresi.

  4. Molibdenit ve kalkopiritin farklı damar jenerasyonlarında bulunması.

  5. Zirkon U-Pb ve molibdenit Re-Os yaşlarının karşılaştırılması.

Özellikle molibdenit Re-Os yaşlandırması, mineralizasyon evrelerini doğrudan belirlemek açısından değerlidir. Tibet'teki Qulong Cu-Mo yatağında en az üç ayrı mineralizasyon darbesi tanımlanmıştır.


5. Önemli bir jeolojik ayrım

Burada iki kavramı birbirinden ayırmak gerekir:

  • Bölgesel metalojenik epizot: Türkiye'de Geç Kretase, Eosen, Oligosen-Miyosen ve Orta-Geç Miyosen gibi farklı jeolojik dönemlerde porfir sistemlerinin gelişmesi.

  • Yatak ölçeğinde epizodik mineralizasyon: Tek bir porfir sisteminde magma enjeksiyonlarının ve hidrotermal akışkan salımlarının tekrarlanması.

Bunlar birbiriyle ilişkili, ancak farklı ölçeklerdeki süreçlerdir.

Benim değerlendirmem: Türkiye'deki porfir Cu-Mo-Au aramacılığında bu yaklaşım oldukça değerlidir. Özellikle Pontidler, Orta Anadolu ve Batı Anadolu'da intrüzif kayaçların yaşlandırılması, alterasyon haritalaması ve damar jenerasyonlarının belirlenmesi birlikte yürütülmelidir.

 

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Geological Methods in Mineral Exploration and Mining / Roger Marjoribanks

Baz metal yataklarının uzaktan algılama ile belirlenmesine bir örnek: Hakkari güneyi…

Çatalçam (Soma-Manisa) Au-Pb-Zn-Cu cevherleşmesinin jeolojik, mineralojikpetrografik ve sıvı kapanım özellikleri

ALACAKAYA (ELAZIĞ) MERMERİNDE GULEMAN OFİYOLİTİNİN MUCİZESİ

Tectonic Triggers for Postsubduction Magmatic-Hydrothermal Gold Metallogeny in the Late Cenozoic Anatolian Metallogenic Trend, Türkiye