Türkiye Tetis'inde epizodik porfir Cu (-Mo-Au) oluşumu
ve ilişkili magmatik evrim
I.Kuscu et al.
Epizodik porfir Cu-(Mo-Au) oluşumu, magmatik-hidrotermal sistemlerde bakır (Cu), molibden (Mo) ve altın (Au) mineralizasyonunun tek bir sürekli süreçte değil, farklı zamanlarda tekrarlanan magmatik sokulumlar, akışkan salımları ve hidrotermal olaylar sonucunda gelişmesidir.
Türkiye, Alpler'den Güneydoğu Avrupa, İran ve Pakistan'a
uzanan ve Himalayalar bölgesinden Endonezya'ya kadar ulaşan NeoTetis orojenik
kuşağının bir parçasıdır. Doğu Akdeniz'de, Afrika ve Avrasya levhalarının
sınırında yer almaktadır.
Pontidler'de yaygın olan Geç Kretase porfir sistemleri,
Sırbistan ve Bulgaristan'daki dünya standartlarında bakır yataklarını da içeren
ve doğuya doğru Gürcistan, Ermenistan ve İran'ın Kafkasya bölgesine uzanan bir
porfir bakır yatakları kuşağının bir bölümünü oluşturmaktadır. Pontidler, Batı
Anadolu bölgesi ve Güneydoğu Anadolu orojenik kuşağındaki Erken-Geç Eosen
porfir sistemleri, Balkanlar'a uzanmayan kümeler oluşturmaktadır. Oligosen ve
Miyosen porfir sistemleri, Balkanlar ve İran'daki komşu ülkelerde yaygındır,
ancak Türkiye'nin Batı Anadolu bölgesinde yalnızca bilinmektedir. Genel olarak,
porfir bakır sistemlerinin dağılımı, dalma, kıtasal blokların çarpışması, küçük
okyanus havzalarının kapanması ve magmatik aktivitenin hızla değişen
eksenlerini içeren karmaşık levha etkileşimlerini yansıtmaktadır.
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0169136818304955
Epizodik Porfir Cu (-Mo-Au) yatakları ve oluşum mekanizması
Epizodik porfir Cu-(Mo-Au) oluşumu, magmatik-hidrotermal sistemlerde bakır (Cu), molibden (Mo) ve altın (Au) mineralizasyonunun tek bir sürekli süreçte değil, farklı zamanlarda tekrarlanan magmatik sokulumlar, akışkan salımları ve hidrotermal olaylar sonucunda gelişmesidir.
Buradaki epizodik (episodic) kavramı, mineralizasyonun jeolojik zaman içerisinde birden fazla evrede gerçekleşmesini ifade eder.
Bu sistemler, özellikle büyük ölçekli ve ekonomik porfir bakır yataklarının oluşumunda önemlidir.
1. Oluşumun temel jeolojik mekanizması
Oluşum genel olarak beş ana aşamada gerçekleşir:
Magma oluşumu ve yükselmesi: Genellikle dalma-batma zonlarında gelişen, su ve uçucu bileşenler bakımından zengin kalk-alkalen magmalar üst kabuğa yükselir.
Magmatik sokulumlar: Kuvars diyorit, granodiyorit, tonalit ve monzonit gibi intrüzif kayaçlar gelişir. Birden fazla sokulum evresi görülebilir.
Akışkan ayrılması: Magma kristalleşirken H₂O, Cl, S ve metal içeren hidrotermal akışkanlar ayrılır.
Hidrotermal mineralizasyon: Basınç ve sıcaklık değişimleri, kaynama, akışkan karışımı ve kimyasal reaksiyonlar sonucunda Cu-Mo-Au mineralleri çökelir.
Tekrarlanan mineralizasyon: Yeni magma enjeksiyonları ve akışkan salımları önceki damar sistemlerini kesebilir, yeniden açabilir ve zenginleştirebilir.
2. Türkiye'de tanımlanan dört metalojenik epizot
Sorunuzla doğrudan ilişkili, önemli bir bilimsel çalışma bulunmaktadır:
Kuşcu, İ., Tosdal, R.M. ve Gençalioglu-Kuşcu, G. (2019)
Episodic porphyry Cu (-Mo-Au) formation and associated magmatic evolution in Turkish Tethyan collage.
Dergi: Ore Geology Reviews, 107, 119–154.
Makalenin DOI ve yayın sayfası.
Bu çalışmada Türkiye'nin Tetis tektonik kuşağında dört ayrı porfir mineralizasyon dönemi tanımlanmıştır.
Metalojenik epizot | Yaş | Başlıca bölge |
|---|---|---|
1. Geç Kretase | 88–76 milyon yıl | Pontidler ve Orta Anadolu Kristalen Kompleksi |
2. Paleosen–Eosen | 58–39,5 milyon yıl | Pontidler, Batı Anadolu, Güneydoğu Anadolu |
3. Oligosen–Erken Miyosen | 30–18 milyon yıl | Özellikle Batı Anadolu |
4. Orta–Geç Miyosen | 16–8 milyon yıl | Batı Anadolu |
Çalışmanın önemli sonuçlarından biri, Türkiye'de porfir Cu-Mo sistemlerinin kuzeyden güneye doğru gençleşme eğilimi göstermesidir.
Ayrıca Geç Kretase dönemindeki sistemlerin daha çok Cu-Mo karakterli olduğu, daha genç sistemlerde ise Au zenginleşmesinin belirginleştiği ifade edilmektedir.
3. Mineralojik ve alterasyon özellikleri
Alterasyon zonu | Başlıca mineraller |
|---|---|
Potasik | K-feldispat, biyotit, kuvars |
Fillik | Kuvars, serisit, pirit |
Arjilik | Kil mineralleri, kaolinit, illit |
Propilitik | Klorit, epidot, kalsit |
Başlıca cevher mineralleri:
Kalkopirit (Cu)
Bornit (Cu-Au)
Molibdenit (Mo)
Pirit (FeS₂)
Yer yer kalkozin ve kovellin (ikincil Cu)
Özellikle kuvars damarları, stokvork dokusu, sülfürlü damarların birbirini kesmesi ve alterasyon zonlarının tekrarlanması epizodik gelişimin araştırılmasında önemlidir.
4. Aramacılık açısından epizodik oluşumun önemi
Epizodik mineralizasyon, arama çalışmalarında şu göstergeler üzerinden araştırılabilir:
Birbirini kesen farklı yaşlardaki porfirik intrüzyonlar.
Farklı mineralojik özellik gösteren kuvars-sülfür damarları.
Birden fazla hidrotermal alterasyon evresi.
Molibdenit ve kalkopiritin farklı damar jenerasyonlarında bulunması.
Zirkon U-Pb ve molibdenit Re-Os yaşlarının karşılaştırılması.
Özellikle molibdenit Re-Os yaşlandırması, mineralizasyon evrelerini doğrudan belirlemek açısından değerlidir. Tibet'teki Qulong Cu-Mo yatağında en az üç ayrı mineralizasyon darbesi tanımlanmıştır.
5. Önemli bir jeolojik ayrım
Burada iki kavramı birbirinden ayırmak gerekir:
Bölgesel metalojenik epizot: Türkiye'de Geç Kretase, Eosen, Oligosen-Miyosen ve Orta-Geç Miyosen gibi farklı jeolojik dönemlerde porfir sistemlerinin gelişmesi.
Yatak ölçeğinde epizodik mineralizasyon: Tek bir porfir sisteminde magma enjeksiyonlarının ve hidrotermal akışkan salımlarının tekrarlanması.
Bunlar birbiriyle ilişkili, ancak farklı ölçeklerdeki süreçlerdir.
Benim değerlendirmem: Türkiye'deki porfir Cu-Mo-Au aramacılığında bu yaklaşım oldukça değerlidir. Özellikle Pontidler, Orta Anadolu ve Batı Anadolu'da intrüzif kayaçların yaşlandırılması, alterasyon haritalaması ve damar jenerasyonlarının belirlenmesi birlikte yürütülmelidir.

Yorumlar
Yorum Gönder